Theo van der Voordt schreef een lovende recensie over Moderne geschiedenis van het sociaal werk op hebban.nl:

Iedereen heeft op school wel iets meegekregen over de oude- liedenhuizen en de bejaardenhofjes in de middeleeuwen, waar armlastige ouderen werden ondergebracht met steun van de kerk. Sindsdien is er veel veranderd. De armenzorg is verbreed naar andere sociale doelgroepen. Liefdadigheid is veranderd in een recht, vastgelegd in wet- en regelgeving. Sociaal werker is een erkende beroepsgroep geworden. In dit boek laat Jos van der Lans de ontwikkelingen zien vanaf 1870 tot nu.

Hoofdstuk 1 beschrijft de oprichting van het Amsterdams Genootschap Liefdadigheid Naar Vermogen in 1871, door drie jonge mensen uit welgestelde families. Door middel van huisbezoeken probeerden zij samen met vrijwilligers te achterhalen wie financiële hulp nodig had, en aan wie deze hulp goed besteed was. Wie niet zijn best deed of aan de drank was kreeg geen hulp. Enige paternalisme en moraliteit waren de oprichters niet vreemd.

Daarna volgen nog 12 andere hoofdstukken, over mensen die hun stempel hebben gedrukt op vernieuwingen in het sociaal werk, ontwikkelingen in het beroepenveld, de opkomst van welzijnswerk, decentralisatie van rijk naar gemeenten, wijken en buurten, de groeiende markt van welzijn en geluk, weerstand tegen te veel overheidsingrijpen, economische groei en bezuinigingen en veranderingen in de financiering. Het laatste hoofdstuk geeft een voorzichtig doorkijkje naar het volgende decennium.

Het boek leunt zwaar op de vele vensters uit de vrij toegankelijke online Canon Sociaal Werk (https://canonsociaalwerk.eu/nl). Elk hoofdstuk eindigt met een pagina “Verder lezen in de canon sociaal werk” en een QR code naar een document met links naar aan het hoofdstuk gerelateerde vensters.

Het boek is glashelder geschreven en ook voor mensen buiten de beroepsgroep leuk om te lezen. Voor opleidingen sociaal werk is het boek een must. Het leest soms als een roman, met name waar geschreven wordt over pioniers in het veld en de obstakels die zij hebben moeten overwinnen. Je krijgt alleen maar meer bewondering voor mensen met een visie en voldoende power om de kwaliteit van leven voor anderen te verbeteren.

Wat opvalt is dat diverse thema’s telkens weer terug keren, soms in een nieuw jasje. Bijvoorbeeld concentratie versus deconcentratie van zorg, centralisatie versus decentralisatie van bevoegdheden, schaalvergroting en kleinschaligheid, overheidsingrijpen en marktgericht denken, professionele hulp en mantelzorg.

Een kleine omissie in het boek is het ontbreken van een persoonlijke epiloog met conclusies en aanbevelingen. In het slothoofdstuk kiest Van der Lans er echter bewust voor om alleen een aantal trends en vraagstukken te schetsen. Wel laat hij anderen enkele kritische noten kraken, en komt hij met een oproep aan sociaal werkers om hun stem te verheffen, kritiek op tijd- en geld verslindende aanbestedingsprocedures, en reflecties op kwaliteitstoetsing, de “sociale basis”, particulier initiatief 3.0, en opnieuw investeren in samenlevingsopbouw. Conclusies en aanbevelingen komen wellicht later, als alle kennis uit het boek bezonken is.
<br /

Vandaag sinds tijden weer eens een presentatie gehouden. Op uitnodiging van De Schoor, brede welzijnsinstelling in Almere die dit jaar – net als Almere – vijftig jaar bestaat. Wad leuk om te doen om meerdere redenen. Almere is een interessante en dynamische stad, die vanaf acquit in 1977 met het welzijnswerk is begonnen met de moderne en optimistische denkbeelden die toen dominant waren. Bij een groeiende stad hoorde welzijnsvoorzieningen. Op elke 5000 bewoners een buurthuis bijvoorbeeld. Met het verstrijken van de jaren tachtig wist men dat optimisme niet vol te houden, maar feit blijft dat Almere maar een grote speler kent als het gaat om al die verschillende vormen van sociaal werk. Dat scheelt heel veel datumprikkers en vergaderverzoeken. Hoe jammer dat de gemeente Almere toch weer is bezweken voor de aanbestedingsterreur, waardoor de vroegsignalering aan een commerciële partij is gegund, ondanks alle bezweringen dat dat niet zou gebeuren. Dat heb je met een gemeente die meer oog heeft voor de juristen dan voor de geschiedenis, haar burgers en de inzet van vele professionals.  

Wil je een indruk krijgen van mijn verhaal, bekijk dan de PowerPoint. Je moet het helaas dan wel doen zonder de toelichting. Maar het geeft een indruk.

Het boek als de leestip voor de vakantie. Fijne bespreking van Geerten Boogaard in Binnenlands Bestuur, nr. 33, 12 augustus 2026. f lees hem rechtstreeks in de pdf.

De bindende leestip voor deze zomer is het boek Moderne geschiedenis van het sociaal werk, het onlangs verschenen levenswerk van Jos van der Lans. De redenen daarvoor zijn velerlei. In de eerste plaats worden de liefhebbers van zijn fijnzinnige observaties en glasheldere stijl ook in dit boek op hun wenken bediend. Grote ego’s worden met kleine woordjes op hun historische plek gezet, stille krachten worden met de nuchtere beschrijving van hun daden juist naar voren gehaald. Want juist in het sociaal domein komt het aan op het verhaal dat je vertelt. Hulp of betutteling? Bemoeizorg of gebrek aan tolerantie? Dat zijn morele keuzes tussen medemensen die niet willen deugen en degenen die dat niet kunnen. De deserving poor die vroeger op Liefdadigheid naar Vermogen konden rekenen en tegenwoordig in hun kracht worden gezet, tegenover de undeserving poor die vroeger naar Frederiksoord moesten of tegenwoordig naar een scheef huisje mogen.

Van der Lans laat zien dat door alle ideologieën en overgewaaide trends in het sociaal domein heen, telkens weer dezelfde fundamentele morele vraag speelt voor wie de samenleving zich verantwoordelijk voelt en wie in de marge uiteindelijk vooral een probleem voor de openbare orde oplevert. Een dergelijk historisch inzicht helpt bij de ontspanning tijdens een vakantie. De tijd waarin liefdadigheid een gunst was die je moest verdienen, verschilt niet wezenlijk van de tijd waarin persoonlijke motivatie en voldoende tegenprestatie de voorwaarden vormen voor sociale grondrechten.

Maar er is meer. Juist omdat het neerkomt op hoe wij de ander zien, is het welzijnswerk gevoelig voor de verbeelding ervan. Van der Lans kan met dit gegeven overweg. In de eerste versie van zijn Canon Sociaal Werk staan Marga Klompé en het personage Sjakie uit Flodder op gelijke hoogte. Na de bevlogen uitbouw van het opbouwwerk in de jaren zeventig, wordt het sociaal domein in de jaren tachtig gevoelig voor de karikaturalisering ervan. De scherpe columns van Jan Blokker, het etiket ‘spijkerpakken- proletariaat’ van Herman Vuijsje en juist ook het karakter van Lou Landré. Zoals het verhaal wil dat er in het Verenigd Koninkrijk extra maatregelen zijn genomen om topambtenaren aan de ketting te leggen omdat de serie Yes, Minister het beeld van de werkelijkheid bepaalde, zo staat het succes van minister Elco Brinkman als de grote verzakelijker van het welzijnswerk niet los van het beeld dat de samenleving had van de beroepsgroep waarop hij bezuinigde. Zonder Sjakie geen Elco. En dus hoef je in de rest van de vakantie niet per se Russische literatuur te lezen. Het languit op de bank terug kijken van alle afleveringen van Flodder is ook heel intellectueel verantwoord.

Het sociaal domein is niet alleen een spiegel van de maatschappelijke opvattingen over wie er wel en niet bij horen, het is ook een uitdrukking van de verhouding tussen overheid en samenleving. Van der Lans volgt het spoor van de strijd van Thorbecke tegen de machtige diaconieën van destijds, via de grote organisaties van de verzuiling die na de oorlog de overheid in een procedurele rol hielden, tot aan de huidige inspanningen van de gemeenten om met een sociaal wijkteam integraal en gebiedsgericht te werken. Voor het associatieve brein van Van der Lans is dat reden om de brochure Wij en de wijkgedachte van W.F. Geyl uit 1947 naar voren te halen. Destijds was het onderdeel van de vergeefse Doorbaak waarmee men de verzuiling wilde doorbreken.

Nu de ontzuiling een feit is, blijft de vraag welke integrerende verbanden daarvoor in de plaats kunnen komen. De wijkraden die Geyl destijds voor zich zag, vertonen alvast verrassend veel gelijkenis met de wijkberaden zoals de G1000 die organiseert. De ultieme reden waarom juist het boek van Van der Lans bijdraagt aan de vakantievreugde, is dus niet het onthaastende inzicht dat er weinig nieuws is onder de zon of de legitimatie van ongebreidelde consumptie van lage cultuur. De vele historische dwarsverbanden en de associaties met de actualiteit zetten aan tot het soort mijmeringen waarvoor de zomer vakantie de ultieme gelegenheid biedt, juist als je het boek uit hebt. 

Geerten Boogaard is hoogleraar decentrale overheden (Thorbecke-leerstoel) aan de Universiteit Leiden.